KÖPEKLERÝ ANLAMAK

Köpeklerin mizaçlarý – Karar vermede ne rol oynar ?

by Dr. Radcliffe Robins

Köpeklerin mizacý hakkýnda konuþurken ne demek isteriz? Bu terim çok sýk kullanýlan bir terimdir ama kullananlarýn çok azý bu terimi tam anlamýyla anlayarak kullanýr. Açýkça söylemek gerekirse bu terim köpeklerin davranýþ özelliklerini açýkça tanýmlar ve tarif eder. Özellikle tanýmlama nedir?

Köpeklerin barýnacaklarý yerlere karar vermemizi köpeðin mizacýný bilmemiz nasýl etkiler? Köpeðin yeri her yeri olmalýdýr veya itlafmý edilmelidir? Ailenin yeni doðmuþ bebeði gibi mi olmalýdýr yada ailenin bir ferdi gibi mi olmalýdýr? Bu köpek deðiþken mizaçlý yaþlý bir insanmýdýr? Zihinsel karakteri ile sahibi için iyi bir dost ve ölçülü anlayýþta eðlendirici ve rahat olacakmýdýr yada sahibine sýkýntý mý verecektir? Bu sorularýn cevaplarýný bulmanýza bu yazýnýn devamýnda yardýmcý oldugumuzu görebilirsiniz:

Size mizaçla ilgili bazý pratik ve bilinen tanýmlarý vermeden önce literatürde bulunan bazý küçük varyantlarý sizinle paylaþmak isterim.

1. Norma Bennet Woolf (Köpek Sahipleri Kýlavuzu) köpeklerin mizaçlarýný; "insan ve diðer köpeklere karþý genel davranýþýna" göre tarif eder. Ve devam eder; "mizaç kalýtsaldýr ama çevre þartlarýna göre deðiþtirilebilir veya geliþtirilebilir."

2. Ýki uzman eðitmen ve köpek davranýþ bilimcisi Joachim Volhard ve Gail Fisher mizacý tarif ederken; "köpekler belirli görev ve iþ için uygunlaþtýrýlabilir" ve açýklamalar þöyle devam eder; iyi veya kötü mizaç yoktur sadece uyumluluk veya uyumsuzluk vardýr.

3. Goodpooch.com sitesi Volhard ve Fisher tarafýndan desteklenmektedir ve onlarýn görüþlerine göre; basitçe þöyle açýklarlar; “mizaç“ terimi “kiþilik“ ile ayný anlamdadýr.

Yukarýdaki bakýþ açýsý yeterli önemli dezavantajlardýr.

Ýlk örnek; "genel davranýþ'ýn" anlamýna gözlemci ve kiþisel olarak yaklaþalým. Genel davranýþ olarak genç taþkýn hareketli köpek tahminen saldýrgan Rotie olabilir; bunun anlamý belkide polis memuru tarafýndan aranýp bulunan daha sessiz bir genç Mon cinsi herkesin ýrkýný sevdiði köpek ile deðiþtirilebilmektir Köpeðin mizacý ile ilgili karar verirken köpek çevresindeki diðer hayvan ve insanlardan mahrum edilir; mesala köpek tasmalý olarak bir odada tek baþýna býrakýlýr.

Ýkinci örnek ise strese uygun mu veya köpeðin kullanýmý daha doðrusu doðuþtan karekteristikmidir. Dýþ kontrollörlük faktörleri insanýn seçiminde; köpeðin doðuþtan gelen (genetik veya konjenital) karakteri ön plandadýr.Ama gercekte doðuþtan karakter nedir; köpeðin kullanýmýnda köpeðin karakteri nasýl etkilidir?

Üçüncü örnek ise þu çok açýktýr ki tek baþýna bir köpeði anlamaya çalýþmak veya “kiþiliðini“ tarif etmek bilimsel olarak zordur. Otoritelerin söylediklerinin ne yapmamýz gerektiðini anladýk ama anlayamadýðýmýz onun berraklýðý , pratik uygulamalarý ve nesnelliði ödünç alýnamaz.

Her bir fikirde deðiþik tipte mizaçlar vardýr, ama bu tiplerde hem fikir olunmayabilinir.

Mizaç konsepti ile ilgili olarak benim kullandýðým ve size tavsiye edebileceðim tarif; Wayne Davis of the West Virginia K9 Kolejden; Wayne Davis’in tarifidir.

“Köpeklerin bireysel fiziksel ve zihinsel karakterlerinin tarifi; stimuli (endokrinotrop hormonlarýn) etkisi ile çevreye verdiði reaksiyonlar delildir.“

Bireysel köpeklerde ; fiziksel ve zihinsel karakterler veya husisiyetler ; fiziksel ve durumsal stimuli ile çevresindeki herhangi bir deðiþiklik ile kendini kanýtlar.

Bu tarif teoratikal bir tarif deðildir ve pratik olarak Davis tarafýndan calýþýlmýþ bir araçtýr. Davis bu konsepti mizaç kesinlikle karakterdir ve birbirinden ayrýlamaz.

Mizaç Karekterleri

Mizaç öncelikle köpeklerin sinir sistemlerine yapýlan makyaj fonksiyonudur.

Mizaç %100 genetik, bu kalýtsaldýr; ve köpeklerin fertilizasyon (döllenme) / gebe kalýnma / doðum anlarýna fikslenmiþtir.

Mizaç köpeklerde ortadan kaldýrýlamaz veya bir kýsmý diðerine dönüþtürülemez. Köpeðin yaþamý boyunca deðiþtirilemez. Zihinsel / Sinirsel karakter yapýsý kalýcýdýr. Ama ayný köpekde bulunan deðiþik mizaçlar örttürülebilirler. Örneðin çok saldýrgan veya çok sesiz bir mizacý olabilir.

Çevre, sosyalizasyon veya eðitim ile kiþisel olarak köpeklerin mizaçlarýnda deðiþim ifade edilebilir ama huy ne deðiþir nede kaldýrýlabilir. Köpek doðduðundaki mizacý ile ölene kadar yaþar.

Diðer bir deyiþle ; kýsaca köpeklerin sinirsel ve fiziksel matriksleri ile ifade edilen çevresel þartlardaki deðiþiklikler (insan, hayvan, fiziksel içerikler ve durumlar) sonucu mizacý bulunur. Bu bakýþ ile mizacý objektif olarak tarif ederiz ve açýkça fiziksel ifadedir ve bu form bundan sonraki müzakare platform nedenidir.

Mizaç iki geniþ kategoriye bölünür; Saðlam Mizaç ve Bozuk Mizaç

Saðlam Mizaç

Saðlam mizaca sahip köpekler kendilerine güvenen ve iddialý köpeklerdir. Kendinden çok emindir ve ne istediðini bilir. Etrafýna kendini korkusuz ve kendine güvenli olarak gösterir. Hayata ve etrafýna karþý her zaman meraklýdýr, fazla iddialýdýr ve araþtýrmacýdýr. Birden irkilir veya korkarsa hemen kendini toparlar.

Bu köpek mükemmel bir evcil hayvandýr ve iþçidir, kontrolsüzlüðünde yeniden kontrolünü saðlayacak þekilde eðitilebilir ve yönetilebilir. Eger kontrol edilmez bir iddiacýlýðý varsa, mutlaka önemli bir þekilde yönetim problemi olduðu düsünülür. Herþeye raðmen köpeðin zihinsel zekasý ile kendine sahip olma dengesini kurmasýný saðlar ve bu ibret verici köpeðe bir çok insan yeni yetenekler vermek ister. Þöyle diyebiliriz; açýkça yaþlý çiftler bu yumuþak baþlý köpeðin kendilerine eþlik etmesini isterler.

Bozuk Mizaç

Bozuk mizaçlý köpek; ýlýlmlý deðildir, kendine güveni yoktur, yumuþak baþlý deðildir, ve korkusuz bir yapýsý yoktur. Bozuk mizaçlý köpeklerinde davranýþ tarzlarýna göre deðiþik çeþitleri vardýr: saldýrgan - haþin, utangaç, haþin - utangaç, yumuþak baþlý; deðiþken mizaçlý - çabuk öfkelenen, hiperaktif ve aþýrý saldýrgan.

Saldýrgan – Haþin Mizaç

Bu köpek saldýrgan mizacýný düþünmeden çevresine karþý hemen gösterir. Bu köpek davranýþlarýnýn sonucunu düþünmez. Bu köpek atlar, zýplar, koþarak kaçar, dönmek istemez, isteksizdir, kapý demirliklerinden irkilir, yada hepsini yapar. Saldýrgan köpek yavaþda olsa kendini toparlayabilir. Saldýrgan köpek kapý aralýðýnda gördüðü gölge veya damdaki ýþýk oyunu için sonsuza dek havlayabilir. Bu gördüklerinde yanýldýðýný anlasada düþünmeden gösterdiði reaksiyona devam eder, araþtýrma gereði bile duymaz.

Bu köpek ilk baþta mükemmel bir alarm köpeði gibi gözüksede beraber yasadýðý ev halký ve komþular için bu kendine güvensiz köpek sürekli bir baþbelasýdýr.

Utangaç Mizaç

Bu utangaç köpek tanýmadýðý insanlardan, eþyalardan korkar. Kokulara ve harekete karþý duyarlýdýr, insiyatifi yoktur. Bu utangaç köpek ayný zamanda da korkaktýr. Bu genetik utangaçlýk mizacý tedavi edilemez.

Uygunsuz sosyal çevre ve insanlarla olan tecrübeleride utangaçlýðýnýn nedeni olabilir. Bu utangaçlýk huyu iyi bir bakým veva eðitim ile iyileþtirilebilir. Utangaçlýk; yumuþak baþlýlýk ile karýþtýrýlmamalýdýr.

Saldýrgan ve Utangaç Mizaç

Saldýrgan ve utangaç mizaçlý köpekte ön planda korku ile beraber saldýrganlýk göze çarpar. O klasik bir “korkan - ýsýran” dýr. Saldýrganlastýðýnda düþünmeden cevap verir, ve korkarak utangaçlaþýr. Bu kombine içindeki köpekler tanýmadýklarý þeyleri ýsýrýrlar. Korku aslýnda tehlikeyi anlayan normal köpekler için normal bir tepkidir ama tehlike geçtiðinde köpek kendini çabucak toparlar. Ama saldýrgan - utangaç köpek bu durumda çok yavaþ toparlanýr ve bazen o korkunun içindeyken herhangi biri dokunursa onu ýsýrýr. Belki çevresel ve durumsal þartlarýn düzeldiðini düþünürse toparlanýr ama hersey yeniden eski haline dönerse onunda korku reaksiyonu yeniden tekrarlar. Saldýrgan - utangaç köpek tipi hiç bir zaman sabitlenemez.

Yumuþak Baþlý Mizaç

Yumuþak baþlý köpek bir otorite tarafýndan kontrol edilmelidir, kýsaca bir insanýn otoritesine girmeye hazýrdýr. O her zaman uysaldýr, ýlýmlýdýr ve tehditkar deðildir. Kendinden ne istenirse yapmaya hazýrdýr ama kendiliðinden birsey yapmak istemez. Bu köpek tipi ilk kez köpek sahibi olanlar ve bir çok ortalamadaki aileler için mükemmel bir eþtir. Yumuþak baþlý köpek deðiþken mizaçlýdýr belki ama hileci deðildir.

Yumuþak baþlýlýk özelliði çevre þartlarý tarafýndan ortaya çýkabilir. Karýþtýrýlmamasý gereken genetik yapýlý yumuþak baþlý mizacý bu çevresel þartlarda edilen özellikle karýþtýrmamaktýr.

Deðiþken Yapýdaki Mizaç

Merkezi sinir sisteminde bozukluk olan köpekler deðiþken mizaçlý köpeklerdir. Yeni çevresel stimuli sonucu köpek bunalýr ve kontrolünü kaybedebilir. Stres dolu bir ortamda veya istenmeyen benzer bir durum karþýsýnda sidik torbasýný ve baðýrsaklarýný bir anda boþaltacakdýr. Stresli bir ortamla baþa çýkmaz ve korkmaz. Bunaldýðý anda köpek vücut fonksiyonlarýnýn kontrolünü kaybeder.

Deðiþken mizaçlý köpek genellikle saldýrgan deðildir ama önemli olarak hatýrlanmasý gereken çok korku doludur ve korku dolu köpek karþýsýndakini ýsýrarak cevap verebilir. Bu özelliði ile bir derecede yumuþak baþlý köpekten gelir ve sabitlenemez.

Bu tip köpekler kimlere eþlik edebilir? Bir çok ev için uygun yapýda deðildir ama özenli bakým ve iyi bir psikolojik eðitim bu tip köpeklere verilebilir. Bu köpek tipi hiç kimseye tavsiye edilemez.

Hiperaktif Mizaç

Hiperaktif mizaçtaki köpekler devamlý olarak hareket halindedir ve genelikle hýzlý hareket ederler. Devamlý hareket etmek isterler; koþarlar ve atlarlar. Eðer hapis edilmek istenirse; devamlý yürümek ister ve duvarlara atlar; daire þeklinde yürür veya devamlý kuyruðunu sallar. Hiperaktiflik normal deðildir ama bu durum metabolik malfonksiyon (beyindeki bozukluk) sonucudur ve bu yüzden vücut aktivitelerini kontrol edemez.

Bu köpek apartman katýnda veya küçük alanda kapalý býrakýldýðýnda etrafa zarar verici olabilir.

Bazý durumlarda hiperaktif mizaçlý köpek ile normal yüksek enerjili köpekler karýþabilir.

Aþýrý saldýrgan Mizaçlar

Aþýrý saldýrgan mizaçlý köpeklerin reaksiyonlarý durum þartlarýna göre çok saldýrgandýr . Bu aþýrý davranýþ tarzý çok sýklýkla bakýcýsýna karþý ve genellikle kendisini yapmamasý için ikaz ettiði zamanlarda gerçekleþir. Köpek sizi incitmiþ olsa dahi kolayca sakinleþemez; insanýn otoritesine girmeyi kabul etmez.

Aþýrý saldýrgan köpekler diðer hayvanlarla ayný yere konulamazlar veya herhangi bir sahibede eþlik edemezler. Ýþin aslý; eðer profesyonel bir bakýcýsý yoksa köpek býrakýlmalýdýr.

Bu konuya son vermeden önce iki ayrý mizaç özelliðine dikkatinizi çekmek isteriz. Yaratýlýþýndan iddiacý mizaçlý köpekler (Saðlam Mizaç) kendi aralarýnda özelliklerine gore sýnflandýrýlýrlar; Baskýn ve Özgür köpekler olarak;

Baskýn

Baskýn yapýlý köpekler sürü içinde lider olmak için uðraþýrlar. Bu yapýdaki köpekler insan otoritesini ve eðitimi azda olsa kabullenirler. Ama çatýþmacýdýr. Bu tip köpek yetenekli bir bakýcýya ihtiyac duyar ve her zaman sürü içinde lider olmak ister.

Baðýmsýz

Bu tip köpek rehberlik istemez veya diðer köpeklere veya herhangi bir insana baðlanmak istemez. Özgür yapýdaki köpek eþlik etmek için cesaretledirilmelidir; onun için övülmek veya bakýcýsýný memnun etmek gibi hiçbirþeyin önemi yoktur; O kendi baþýna buyruk , kendine güvenlidir ve sýcakkanlý deðildir.

Açýkça özgür yapýlý köpekten iyi bir arkadaþ olmaz; ve en iyi fonksiyonelliði olarak sokakta avlu köpeði olarak beslenebilir.

Baskýn ve özgür özellikler bir köpekde biraradaysa ; bu aþýrý saldýrganlýk olarak yansýyabilir.

Her ne kadar kritik zaman dilimleri olan; sosyalleþme ve eðitim köpeðin mizacýný etkilesede ; bu mizaç özelliklerinin etkileri hiç bir zaman ortadan kaldýrýlamaz.